Ja is ja? Wat de nieuwe zedenwet in Nederland echt veranderde

Nog niet zo lang geleden vroeg een vriend van de familie, een gerenommeerde kunstenaar, of ik naaktmodel voor hem wilde zijn. Ik kende zijn werk, was enthousiast en voelde me vereerd.

Tijdens de tweede modelmiddag werd hij op een vervelende manier handtastelijk. Ik voelde me ongemakkelijk, zei dat, kleedde me aan en vertrok. Hij stopte toen ik het vroeg.

Toch was ik in de war. Het nare was dat ik daarna aan mezelf twijfelde, en dat ik me schaamde. Ik, die niet op mijn mondje gevallen is, bevroor op het moment dat er iets gebeurde wat ik niet prettig vond. Ik kon me niet voorstellen dat dit echt gebeurde.

Ik heb er lang mee rondgelopen, ook omdat ik me schaamde. Ik weet dat ik niet de enige ben. Vraag maar eens aan de vrouwen in je omgeving of zij weleens een vervelende ervaring hebben gehad.

Wedden dat de meesten dat hebben?

Het korte antwoord: sinds 1 juli 2024 is seks zonder dat de ander het wil in Nederland strafbaar, ook als er geen geweld, dwang of bedreiging aan te pas komt. Wie bevriest en zich niet verzet, wordt door de wet dus ook beschermd. Alleen "ja is ja" staat er niet letterlijk in.

Wat veranderde er op 1 juli 2024?

Dwang is niet langer nodig om van verkrachting te spreken. Onder de oude zedenwet moest er bewijs zijn van dwang, geweld of bedreiging. Wie niet vocht, niet schreeuwde of niet wegrende, was volgens de wet vaak niet verkracht.

De nieuwe Wet seksuele misdrijven draait het om: het gaat erom of de ander het wilde. Dwang telt nog wel mee, maar als verzwarende omstandigheid.

Dat is geen juridisch detail. Volgens onderzoek bevriest ongeveer 70 procent van de slachtoffers tijdens seksueel geweld. Ik herken dat, ik bevroor ook. Een wet die verzet eist, laat dus juist de mensen in de steek die het meest bescherming nodig hebben.

Wat is het verschil tussen schuldverkrachting en opzetverkrachting?

Het verschil zit in wat de dader wist. Bij schuldverkrachting had iemand op basis van de omstandigheden ernstig kunnen vermoeden dat de ander niet wilde, en ging hij toch door.

Bij opzetverkrachting wist hij het, of nam hij die kans bewust op de koop toe. Komt er ook geweld, dwang of bedreiging bij, dan heet het gekwalificeerde opzetverkrachting.

Op schuldverkrachting staat maximaal 4 jaar cel, op opzetverkrachting zonder dwang maximaal 9 jaar.

Voor wie bang is dat hij nu per ongeluk in de gevangenis belandt: de oplossing is opvallend eenvoudig. Let op of de ander ook wil.

Staat "ja is ja" nu letterlijk in de wet?

Niet letterlijk. De wet spreekt over het ontbreken van de wil van de ander, niet over een uitgesproken ja. In de toelichting staat wel dat wie het initiatief neemt, moet letten op tekenen dat de ander het echt wil.

Amnesty International voerde jarenlang campagne onder de naam Let's Talk About YES en noemt de wet een belangrijke stap, omdat vrijwilligheid en gelijkwaardigheid nu centraal staan.

Ruim 64.000 mensen plaatsten hun foto op een digitale Ja-muur. De Tweede Kamer nam de wet in juli 2023 met een grote meerderheid aan.

Wat is er nog meer strafbaar sinds de nieuwe wet?

Meer dan veel mensen denken. Seksuele intimidatie in het openbaar is strafbaar, op straat en online. Dat geldt ook voor seksueel getinte chats van volwassenen met kinderen.

Verkrachting verjaart bovendien niet meer, in geen van de varianten. De wet werkt alleen niet terug: voor alles wat vóór 1 juli 2024 gebeurde, geldt de oude wet.

Wat heeft dit met de Cornell-zaak te maken?

De Cornell-zaak laat zien wat er gebeurt als een wet het slachtoffer niet centraal zet. In de staat New York, waar Cornell ligt, geldt iemand die zelf heeft gedronken niet zomaar als wilsonbekwaam.

Alleen wie zonder het te weten drank of drugs kreeg toegediend, telt daar als niet in staat om in te stemmen. Volgens The 19th noemde de aanklager die regel toen hij aanvankelijk afzag van vervolging. Zo'n regel geldt in 19 Amerikaanse staten.

De Nederlandse wet kijkt anders: niet naar hoeveel je zelf hebt gedronken, maar naar wat de ander kon weten over jouw wil.

Dat het nodig is, blijkt ook dichter bij huis. Uit onderzoek van I&O Research in opdracht van Amnesty meldde 11 procent van de vrouwelijke studenten in Nederland dat ze tijdens hun studie seksuele penetratie zonder instemming had meegemaakt.

Is het probleem nu opgelost?

Nee. Een wet verandert niet vanzelf wat mensen doen, en ook niet hoe politie en rechters met aangiftes omgaan. Het kabinet laat de wet evalueren, juist om te zien of slachtoffers er echt beter door worden beschermd.

Wat wel veranderde, is de norm. Nederland heeft zwart op wit gezet dat het niet aan een vrouw is om te bewijzen dat ze zich heeft verzet.

Niet verzetten is geen ja

Ik heb na die modelmiddag lang aan mezelf getwijfeld. De wet zegt nu zwart op wit dat het niet gaat om hoe hard je je verzet, maar om of de ander wist of kon weten dat je het niet wilde. Dat had al veel eerder in de wet mogen staan. Ik vier het toch, en ik blijf opletten.

Veelgestelde vragen

Wat veranderde er met de nieuwe zedenwet?

Sinds 1 juli 2024 is seks zonder dat de ander het wil strafbaar, ook zonder geweld, dwang of bedreiging. De wet kijkt niet meer naar verzet van het slachtoffer, maar naar de wil van de ander.

Staat "ja is ja" in de Nederlandse wet?

Niet letterlijk. De wet spreekt over het ontbreken van de wil van de ander. In de toelichting staat wel dat wie het initiatief neemt, moet letten op tekenen dat de ander het echt wil.

Wat is het verschil tussen schuldverkrachting en opzetverkrachting?

Bij schuldverkrachting had de dader ernstig kunnen vermoeden dat de ander niet wilde, met maximaal 4 jaar cel. Bij opzetverkrachting wist hij het of nam hij die kans bewust, met maximaal 9 jaar cel zonder dw